Đóng
vien

13/09/2017

Nhớ lại ngày thành lập Hiệp hội Làng nghề Việt Nam

Ngày 20/5/2005, Đại hội lần thứ nhất Hiệp hội Làng nghề Việt Nam được tổ chức trong không khí hân hoan, phấn khởi của những người nặng lòng với nghề truyền thống tổ tiên để lại. Tuy chỉ là tổ chức xã hội ngành nghề, nhưng sự ra đời của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đã đánh dấu sự khởi đầu cho những thăng hoa phát triển của các làng nghề cả nước trong thời kỳ hội nhập sâu với khu vực Đông Nam Á và thế giới.

ông Hoàng Kênh - một trong ba sáng lập viên của Hiệp hội, nguyên Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ

Ông Hoàng Kênh – một trong ba sáng lập viên của Hiệp hội, nguyên Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ

Nhân dịp này, Thời báo Làng nghề Việt đã có cuộc gặp gỡ với ông Hoàng Kênh – một trong ba sáng lập viên của Hiệp hội, nguyên Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn); để được nghe ông chia sẻ những câu chuyện về những ngày đầu… gian khó.

Muôn nẻo tìm về

Thấm thoát thế mà đã 10 năm  thành lập Hiệp hội Làng nghề Việt Nam rồi. Nhớ lại hồi tháng 7/2004, ông Vũ Quốc Tuấn, nguyên là Chủ tịch Hội đồng Tư vấn Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, có gọi điện thoại cho tôi gợi ý việc thành lập một hiệp hội của các làng nghề Việt Nam.

Ông Tuấn lúc đó đã 78 tuổi nhưng vẫn là chuyên viên cao cấp Ban Nghiên cứu thuộc Văn phòng Chính phủ, vẫn thường được giúp việc Thủ tướng. Ông nhận thấy trong nông thôn nước ta có một lĩnh vực cần  được quan tâm khôi phục và phát triển. Lĩnh vực ấy, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Nông nghiệp và Phát triển nông thôn mà ông đang tham gia không quan tâm. Đó là các nghề truyền thống Việt Nam đã tồn tại để nuôi sống cả dân tộc, chiến đấu, chiến thắng giặc ngoại xâm; đồng hành tôn vinh lịch sử dân tộc Việt Nam cả hàng nghìn năm nay.  Trong đó, bao lớp thế hệ thợ thủ công lành nghề, cần cù, sáng tạo, thông minh không ngừng mang trí tệ và bàn tay của mình biến thiên nhiên miền nhiệt đới rất đa dạng, phong phú nhưng vô cùng khắc nghiệt thành muôn vàn sản vật quý báu vừa phục vụ trực tiếp  đời sống vừa tạo ra những giá trị văn hóa, nghệ thuật cho muôn đời con cháu và cả loài người. Bạn bè quốc  tế gọi là “những bàn tay vàng”, mà gần đây chúng  ta mới vinh danh là những nghệ nhân. Mà UNESCO thì đó là những báu vật nhân văn sống của mỗi quốc gia.

Các nghề thủ công cổ truyền của dân tộc ta đã có một lịch sử vẻ vang hàng mấy nghìn năm. Về thời điểm xuất hiện và con đường phát triển của các nghề truyền thống ở nước ta, xưa nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu một cách có hệ thống. Song chắc chắn nó ra đời trên cơ sở xã hội nông nghiệp, nó tồn tại gắn liền với nông nghiệp và phục vụ trực tiếp nhiều cho đời sống nông nghiệp. Người dân cày và người thợ thủ công nhiều khi thống nhất trong một con người sau lũy tre xanh của làng quê Việt Nam.

Năm 1996, Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hiệp quốc (UNIDO) đã dự định xây dựng Dự án “Bảo tồn và phát triển ngành nghề thủ công Việt Nam”, vì thấy đây là bộ phận phi nông nghiệp không thể thiếu trong ngành nông nghiệp. Tháng 7/2001, Chính phủ Nhật Bản cử Cơ quan Hợp tác quốc tế (JICA) sang Việt Nam khảo sát để xây dựng Dự án “Nghiên cứu quy hoạch phát triển ngành nghề thủ công theo hướng công nghiệp hóa nông thôn Việt Nam”. Tháng 10/2001 Tổ chức JICA Nhật Bản đã cử một đoàn chuyên gia sang cùng với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn triển khai cụ thể. Đến cuối năm 2003, Dự án đã tiến hành 8 cuộc nghiên cứu, điều tra các ngành nghề truyền thống Việt Nam ở tất cả các tỉnh, thành phố, tổ chức hội thảo, tiếp xúc với nhiều nghệ nhân, 2 lần làm việc tại Nhật Bản, thống kê tổng số 2.17 làng nghề trong toàn quốc, đề nghị thí điểm tại 4 tỉnh Hà Tây, Quảng Nam, An Giang và Lai Châu. Một cơ hội hiếm có, Dự án được thực hiện nghiêm túc, công phu và tốn kém, nhưng hiệu quả thực tế thì không ai đánh giá.

Trở lại với cuộc điện thoại mà “lão tiền bối” gọi cho tôi, ông đề xuất thành lập một Hiệp hội để trợ giúp những người thợ thủ công đang cặm cụi, miệt mài làm các ngành  nghề truyền thống Việt Nam. Ngoài ra, Hiệp hội còn nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị, tinh hoa làng nghề, giúp làng nghề theo kịp sự phát triển và áp dụng ngày càng mạnh mẽ khoa học công nghệ tiên tiến, hiện đại, đáp ứng được xu thế liên kết mạnh mẽ về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội… trong  khu vực và toàn cầu.

Ông Tuấn đã “gãi” đúng chỗ “ngứa” của tôi. Vấn đề này khi còn công tác ở Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tôi đã rất quan tâm, muốn cùng với các đơn vị liên quan trong Bộ đề xuất một tổ chức xã hội hợp lý để giúp cho việc phát triển ngành nghề ở nông thôn. Lúc đó ở Bộ tôi đã có cơ quan quản lý nhà nước là Cục Chế biến nông lâm sản và ngành nghề nông thôn. Sở dĩ tôi nghĩ tới điều này bởi luôn nhớ lời tiền nhân: “Ruộng bề bề không bằng có một  nghề trong tay” hay là “Có một nghề giỏi, hơn cả một gia tài lớn”. Khi còn công tác, tôi chưa đề xuất được gì.

Với đề xuất của ông Tuấn, tôi cũng có chút thuận lợi. Tuy nghỉ hưu nhưng trước đây khi tôi công tác ở Vụ Tổ chức cán bộ đã tham gia giúp một số người thành lập hiệp hội nghề nghiệp như Hiệp hội Chè, Hiệp hội Gỗ và lâm sản, Hiệp hội Thức ăn chăn nuôi, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn… nên tôi rất phấn khởi và nhiệt tình xin tham gia cùng góp công sức cố gắng thành lập được một Hiệp hội như mong muốn trên.

Thật thà mà nói, chúng tôi mới chỉ có nhiệt tình và ý tưởng, mà chưa có nhiều kiến thức về các ngành nghề thủ công truyền thống Việt Nam. Vậy phải tìm nhân tài am tường mời cùng tham gia. Người có hiểu biết về ngành nghề nông thôn có thể không khó lắm, nhưng tìm đâu ra người giàu nhiệt tình tham gia. Mà trước hết phải không vì mục tiêu “kinh tế”, vì thực tế cho thấy những người thợ thủ công bản chất là những nông dân lấy đâu ra nhiều tiền mà đóng góp, mà tham gia thành lập Hiệp hội và nuôi sống bộ máy văn phòng…?

Vài tuần sau, tôi gặp lại nhà báo Lưu Duy Dần (ông công tác cùng một cơ quan với tôi từ những năm 1965-1969), nguyên Giám đốc Trung tâm Triển lãm Vân Hồ thuộc Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch. Ông là người hiểu biết nhiều về các làng nghề truyền thống Việt Nam, vì từng chủ trì tổ chức hàng trăm cuộc triển lãm giúp các làng nghề trong cả nước quảng bá và giới thiệu nhiều sản phẩm, những tinh hoa của dân tộc. Ông nắm rõ tài năng của nhiều nghệ nhân các làng nghề. Mừng như bắt được vàng, tôi ngỏ lời xin ý kiến ông về mong muốn của ông Tuấn là thành lập một Hiệp hội ngành nghề truyền thống. Thật bất ngờ, chưa cần nói gì thêm, ông Dần đã nói ngay: “Đây cũng là mong muốn của tôi và một số người đã nhiều năm rồi”, nhưng chưa biết xoay sở ra sao. Ông vui mừng nhận lời tham gia Ban vận động thành lập Hiệp hội, không kèm theo bất cứ điều kiện gì.

Chuyện ba “ông già gân”

Thế là chúng tôi có đủ ba “ba thợ giầy” rồi, có thể bắt tay vào việc chuẩn bị các thủ tục cần thiết. Vấn đề đầu tiên là “tiền đâu”? Không có gì cũng được nhưng cũng phải có vài đồng để chuẩn bị văn bản và đi liên hệ các cơ quan chứ! Thế là ba ông góp vào, hạ hồi phân giải.

Nhưng mà vui vẻ, quyết tâm, vì việc đi đến thành lập Hiệp hội đã hiện ra rõ ràng rồi. Mỗi người chịu trách nhiệm một lĩnh vực. Chúng tôi đã tranh luận với nhau nhiều về tên của Hiệp hội, cuối cùng thống nhất với tên “Hiệp hội Làng nghề Việt Nam” là hợp tình và tâm đắc nhất.

Tôi được phân công đến Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn để vận động và giải trình, xin giải quyết một số văn bản, quyết định ban đầu. Mặc dù là gặp những người cùng công tác cũ, nhưng bây giờ đã về hưu, tôi tự nhận thấy mình là người ngoài Bộ, đến trình bày để xin được giải quyết nên phải có chút hiểu biết về các ngành nghề truyền thống để mà trình bày cho có cơ sở và thuyết phục.

Tôi tìm được một cuốn sách “Truyện các ngành nghề”, xuất bản năm 1977 của các tác giả Phong Châu, Nguyễn Quang Vinh và Nghiêm Đa Văn có lời giới thiệu của giáo sư Vũ Khiêu mở đầu: “Nghiên cứu về các ngành nghề thủ công là một việc hết sức thiết yếu, không những đối với sự phát triển của bản thân những ngành nghề ấy mà còn đối với việc nâng cao tâm hồn Việt Nam, trước truyền thống cao đẹp của cha ông”.

Công việc rất khẩn trương, không có nhiều thời gian nghiên cứu, tìm hiểu nữa. Để báo cáo các Bộ, ngành, trong tờ trình của Ban vận động thì nêu cả nước có trên 1.400 làng nghề, thu hút khoảng 11 triệu lao động nông thôn. Những năm sau này, một số cơ quan nghiên cứu có đưa ra nhiều con số thống kê khác nhau lên tới 5.407 làng nghề trong cả nước.

Song không cần phải có thống kê số lượng làng nghề thật chính xác, mà là nhận ra tầm quan trọng và vị trí của việc tổ chức củng cố và phát triển Làng nghề Việt Nam hòa nhập được với tiến trình hội nhập khu vực và thế giới của nước ta.

Tôi đã soạn các văn bản cần thiết theo thủ tục quy định và trình bày với các cơ quan liên quan trong Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, và chờ…

Sau một tháng, tôi nhận được ý kiến phản hồi: “Bộ NN và PTNT không quản lý lĩnh vực này nữa, vì hiện nay chỉ có cục Chế biến Nông lâm sản và  nghề muối”. Thực tế cho đến năm 2015 cơ quan quản lý nhà nước lĩnh vực nghề và Làng nghề nông thôn ở địa phương cũng chưa thống nhất cơ quan nào phụ trách.

Đang hứng khởi, bây giờ cụt đường! Chúng tôi chán ngán, mỗi người đều suy nghĩ để tìm cách quyết tâm thực hiện, không đầu hàng.

Đang ngẩn ngơ chưa biết làm gì, thì ông Tuấn gặp được ông Cao Đức Phát, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ở Văn phòng Chính phủ. Ông Tuấn tranh thủ trình bày mong muốn thành lập Hiệp hội. Thật như hạn hán gặp mưa rào, Bộ trưởng Phát hoan nghênh và đồng ý giúp đỡ.

Một tuần sau đó, tôi đến Vụ Tổ chức cán bộ của Bộ thì được biết Bộ trưởng đã chỉ thị cho Vụ giúp đỡ, chuẩn bị các văn bản trình Bộ trưởng xem xét ký duyệt.

Các nhà khoa học lớn vào cuộc

Ngày 20/12/2004, chúng tôi nhận được Quyết định của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát công nhận Ban vận động Hiệp hội Làng nghề Việt Nam gồm 24 người và công văn gửi Bộ Nội vụ xem xét. Ngày 03/02/2005, Bộ Nội vụ ra Quyết định số 22/2005/QĐ-BNV thành lập Hiệp hội Làng nghề Việt Nam. Kể ra chỉ có 6 tháng làm việc mà có được kết quả mong muốn, cũng đáng công sức đấy chứ.

Ông Tuấn và ông Dần bận rộn với việc tiếp tục hoàn thành các thủ tục ra đời Hiệp hội, nhiều cuộc tiếp xúc với các làng nghề, với các nghệ nhân và đặc biệt với các nhà sử học, các nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian… Ngày 15/3/2005 Ban vận động tổ chức hội nghị trù bị mời các thành phần đại biểu đã tiếp xúc.

Tại đây các đại biểu chứng kiến một bất ngờ, đó là việc ra đời Hiệp hội Làng nghề Việt Nam không chỉ là mong muốn, mà là sự khát khao của nhiều người. Cố Giáo sư Trần Quốc Vượng đã phát biểu: “Chúng tôi chờ đợi giờ phút này đã hơn 20 năm nay rồi, thật vui sướng”. Các Giáo sư Vũ Khiêu, Giáo sư – Tiến sĩ Tô Ngọc Thanh cũng hồ hởi đồng tình với Giáo sư Trần Quốc Vượng. Thật vậy mong mỏi của các giáo sư đã thể hiện trong việc lập Câu lạc bộ Ngành nghề truyền thống Việt Nam trực thuộc Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam do Giáo sư Tiến sĩ Tô Ngọc Thanh là Chủ tịch và Giáo sư Trấn Quốc Vượng là Phó Chủ tịch.

Với không khí mừng vui, phấn khởi, ban vận động đã thu được 254 đơn xin tham gia của các tổ chức, cá nhân thuộc 36 tỉnh, thành phố và 37 hội nghề địa phương.

Nền móng cho tương lai

Điều mong mỏi chính đáng của nhiều người yêu quí những sản phẩm tinh hoa vô giá của dân tộc đã phải đến.  Ngày 20/05/2005 Đại hội lần thứ nhất, thành lập Hiệp hội Làng nghề Việt Nam được tổ chức gồm 315 đại biểu, đã thông qua Điều lệ, bầu Ban chấp hành gồm 37 người, ban kiểm tra, thông qua danh sách mời 15 nhà khoa học, nghệ nhân và nhà quản lý kinh tế tham gia Hội đồng Tư vấn của Hiệp hội do Giáo sư – Tiến sĩ Tô Ngọc Thanh làm Chủ tịch, Giáo sư Trần Quốc Vượng làm Phó Chủ tịch.

Cùng ngày 20/05/2005 Ban chấp hành Hiệp hội làng nghề Việt Nam nhiệm kỳ I đã họp phiên toàn thể bầu ông Vũ Quốc Tuấn làm Chủ tịch Hiệp hội, ông Lưu Duy Dần làm Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký và 7 Phó chủ tịch, Ban thường trực gồm 5 người, thành lập 6 ban công tác và văn phòng hiệp hội. Địa điểm lập Văn phòng Hiệp hội không có, tiền thuê càng không có, ông Lưu Duy Dần đã tự nguyện dùng một phần nhà ở của mình làm Văn phòng. Đến nay 10 năm mà vẫn chưa có Văn phòng chính thức vẫn ở nhà ông Lưu Duy Dần.

thanhlaphh

Đại hội thành công xong còn phải tiếp tục có một số thủ tục pháp lý nữa mới hoạt động được. Đó là nhận Quyết định số 67/2005/QĐ-BNV ngày 11/07/2005 của Bộ Nội Vụ phê duyệt bản Điều lệ của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam. Chưa xong đâu, còn con dấu nữa. Đúng 15 giờ, ngày 25/07/2005 con dấu của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam do Cục C13 (Bộ Công an) cấp, được mang về và ông Lưu Duy Dần chính thức ký biên bản nhận bàn giao.

“Ba ông thợ giầy” bây giờ mới thở phào nhẹ nhõm được. Mừng quá không kịp nghĩ ra phải kỷ niệm tròn một năm (07/2004 – 07/2005) vui buồn, trăn trở với nhiều thủ tục để rồi mong mỏi, khát khao của những người lao động, những người trân trọng, yêu quí các nghề thủ công Việt Nam đã thành hiện thực. Hiệp hội Làng nghề Việt Nam đủ tư cách pháp nhân và chính thức hoạt động theo Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Vốn đầu tư ban đầu tuy ít ỏi, sau mười năm hoạt động, chúng tôi cũng chẳng thu được vốn và càng không lãi, cán bộ Hiệp hội không lương, không phụ cấp, chỉ một số nhân viên Văn phòng có lương tối thiểu. Nhưng điều chúng tôi thu được còn cao quý hơn tiền, đó là:

– Kinh nghiệm cuộc sống cho thấy thành lập Hiệp hội đã khó, nhưng hoạt động để tồn tại và phát triển còn khó hơn nhiều. Thật may mắn và sung sướng, những hoạt động của Hiệp hội đã bước đầu có được sự tín nhiệm của các làng nghề ở nhiều tỉnh, thành phố. Bằng công nhận nghệ nhân do Hiệp hội trân trọng tôn vinh, được đón rước như ngày hội ở các làng nghề. Nhiều cơ quan quản lý nhà nước liên quan đã chung tay giúp Hiệp hội ngày càng lớn mạnh.

– Đặc biệt, ông Trương Tấn Sang – Ủy viên Bộ chính trị, Chủ tịch nước đã tiếp thân mật 40 hội viên, nghệ nhân – đại diện cho các làng nghề Việt Nam vào ngày 24/11/2014 tại Phủ Chủ tịch. Chủ tịch nước đã phát biểu nhiều ý kiến, trong đó ghi nhận những hoạt động của Hiệp hội Làng nghề Việt Nam và đề nghị Hiệp hội tiếp tục tập hợp sức mạnh đoàn kết, tinh thần sáng tạo của hội viên, nghệ nhân, đề xuất với Đảng, Nhà nước những giải pháp bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống.

– Rồi lại một cơ hội rất lớn đến với Hiệp hội và các làng nghề cả nước. Ngày 20/04/2015, Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã cùng với Bộ Công thương cho phép Hiệp hội Làng nghề Việt Nam tổ chức cuộc tọa đàm “Làng nghề Việt Nam: Truyền thồng, thực trạng và giải pháp phát triển trong thời kỳ hội nhập”. Buổi tọa đàm do ông Nguyễn Thiện Nhân, Ủy viên Bộ chính trị, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì. Ngoài ra, trên bàn chủ tọa còn có các ông Vũ Trọng Kim, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng thư ký Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; Vũ Huy Hoàng, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Công thương; Huỳnh Văn Tí, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. Sự hiện diện của những vị lãnh đạo Trung ương cho thấy sự quan tâm rất lớn của Đảng, Nhà nước với làng nghề Việt Nam. Trước khi buổi tọa đàm diễn ra, Chủ tịch Nguyễn Thiện Nhân đã dành thời gian quí hiếm của mình đi khảo sát trực tiếp tại một số làng nghề. Tại buổi tọa đàm, Chủ tịch Nguyễn Thiện Nhân phát biểu: “Các chuyến khảo sát rất mệt nhưng rất vui”. Chủ tịch đã cho nhiều ý kiến chỉ đạo rất cụ thể, như yêu cầu 4 Hội và 7 Bộ tập trung trong thời gian một năm tới  thực hiện 9 công việc cụ thể với làng nghề, trực tiếp nghe từng nghệ nhân, từng hợp tác xã nghề, từng hội nghề truyền thống, sau đó họp rút kinh nghiệm để triển khai sâu rộng, có hiệu quả cho các làng nghề cả nước. Trong các công việc này, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sẽ đứng ra làm xâu mối.

– Văn phòng Hiệp hội đã có thêm người, chi bộ Đảng vững mạnh, đã kết nạp thêm được nhiều đảng viên trẻ, có tổ chức Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, có tổ chức Công đoàn. Ban chấp hành Hiệp hội đã tăng lên 80 người, có tờ thời báo Làng nghề Việt để phản ánh tâm tư nguyện vọng các làng nghề và nghệ nhân cả nước. Tổ chức lớn mạnh, đã góp phần tích cực cho nhiều hoạt động phong phú và hữu ích giúp cho các làng nghề giàu mạnh lên.

Mười năm bận rộn, nay chúng tôi mới có dịp nhớ phút ban đầu và xin thành thực gửi lời cảm ơn đến những người thợ thủ công, nghệ nhân, nhà khoa học, nhà văn hóa, nghệ thuật, nhà quản lý nhà nước… đã giúp đỡ Hiệp hội Làng nghề Việt Nam hoạt động có hiệu quả và nhiều thành công.

ĐẶNG HUY (thực hiện)

Chủ điểm/Sự kiện Related